ابوعلی حسین بن عبد الله بن سینا

ابو علی سینا Abū ʿAlī Ḥosayn Ebn Sīnā (Avicenna) از حکما و دانشمندان ایرانی قرن چهارم و پنجم هجری قمری است.

ابو علی سینا  Abū ʿAlī Ḥosayn Ebn Sīnā (Avicenna)

تولّد و درگذشت: ۳۵۹ یا ۳۷۰ه.ق – دقیقا مشخص نیست.

نام کامل: ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا

موضوع: وی از حکما و دانشمندان ایرانی قرن چهارم و پنجم هجری قمری است.

آثار:

در عصری که بوعلی سینا زندگی می‌کرد، عربی زبان رایج آثار علمی بود، بنابراین او و سایر دانشمندان ایرانی که در آن روزگار می‌زیستند؛ ‏کتاب‌های خود را به زبان عربی نوشتند. بعدها بعضی از این آثار به زبان‌های دیگر از جمله فارسی ترجمه شد.‏

افزون بر این، ابن‌سینا در ادبیات فارسی نیز دستی قوی داشته ‌است. بیش از ۲۰ اثر فارسی به او منسوب است که از میان ‏آن‌ها انتساب "دانشنامۀ علائی" و "رسالۀ نبض" بدو مسلم است. آثار فارسی ابن‌سینا، مانند سایر نثرهای علمی زمان وی، با ‏رعایت ایجاز و اختصار کامل نوشته شده‌است.

آثار فراوانی از ابن‌سینا به جا مانده و یا به او نسبت داده شده است. در مجموع آثار وی شامل ۱۳۱ نوشتۀ اصیل از ابن سینا و ۱۱۱ اثر منسوب به او است. ‏در کتاب عیون الانباء فی طبقات الاطباء تالیف ابن ابی اصبیعه فهرستی از مؤلّفات شیخ ثبت شده است.

«المجموع»(حکمت عروضیه. این کتاب را در بیست و یک سالگی نوشت.)، «الحاصل و المحصول»، «البرّ و الاثم»، «کتاب الشفاء»، «القانون فی الطب»، «الارصاد الکلیه»، «الانصاف»، «النجاه، الهدایه»، «الاشارات»، «المختصر الاوسط»، «العلائی»، «القولنج»، «لسان العرب فی اللغه»، «الادویة القلبیه»، «الموجز»، «بعض الحکمة المشرقیه»، «بیان ذوات الجهه»، «المعاد»، «المبدأ و المعاد»، «عیون الحکمه و الانصاف و الانتصاف»، «الاشارات و التنبیهات».

و رساله‌های او عبارتند از:

«رسالة القضاء و القدر»، «رسالة فی الآلة الرصدیه»، «رسالة عرض قاطیغوریاس»، «رسالة المنطق بالشعر»، «قصائد فی العظة و الحکمه»، «رسالة فی نعوت المواضع الجدلیه»، «رسالة فی اختصار اقلیدس»، «رسالة فی مختصر النبض به زبان فارسی»، «رسالة فی الحدود»، «رسالة فی الاجرام السماویة»، «الاشاره فی علم المنطق»، «اقسام الحکمه»، «النهایه»، «عهد کتبه لنفسه»، «حیّ بن یقطان»، «فی انّ ابعاد الجسم ذاتیة له»، «خطب»، «عیون الحکمه»، «فی انّه لا یجوز ان یکون شیء واحد جوهریا و عرضیا»، «انّ علم زید غیر علم عمرو»، «رسائل اخوانیه و سلطانیه و مسائل جرت بینه و بین بعض العلماء».

موسیقی

آثار موسیقاییِ ابن‌سینا روی هم رفته پنج اثر مهم اوست که در بخش‌هایی از آنها به موسیقی پرداخته شده:

"شفا" که نام بخش موسیقی آن " جوامع علم الموسیقی " می‌باشد، المدخل الی صناعة الموسیقی، لواحق، دانشنامه علایی، نجات اقسام العلوم

دکتر «ذبیح‌الله صفا» کتاب‌های فارسی «ابن‌سینا» را در مجموعۀ «تاریخ ادبیات ایران» بدین ‌قرار ذکر می‌کند:

"دانشنامۀ‌ علایی": این کتاب را شیخ به خواهش «علاء‌الدوله کاکویه» نوشته‌ و آن را به قصد تحقیق در منطق و طبیعیات و هیئت و موسیقی و مابعد‌الطبیعه تصنیف کرد اما جز به تحریر قسمت منطق و الهیات و طبیعیات، توفیق نیافت و بقیه را شاگرد او «ابوعبید جوزجانی» به ‌عهده گرفت.

 "رسالۀ‌ نبض": این رساله شامل بحث در کیفیت آفرینش عناصر، مزاج‌ها و طبایع است و نیز و بحثی در نقش خون در بدن و نیز نبض و انواع آن دارد. این کتاب از جمله‌ نخستین کتاب‌هایی است که در فنّ طب نگاشته شده و حاوی اصطلاحات علمی متعدّد به پارسی است.

" رسالۀ‌ معراجیه یا «معراجنامه»: این رساله را «ابن‌سینا» به خواهش یکی از دوستان خود نگاشته و در بارۀ‌ پدیدۀ معراج است و این‌ که معراج، قاعدتاً روحانی است نه جسمانی.

 "کنوزا‌لمعزّمین": شرحی است در باب طلسم و جادوگری.

 "ظفرنامه": ترجمه‌ای است از یک کتاب به زبان پهلوی که منسوب به بزرگمهر حکیم است. «ابوعلی سینا» آن را برای «امیر نوح‌بن سامانی» ترجمه کرده‌است.

 "حکمة‌الموت": ترجمه‌ای است از «حکمةالموت» شیخ به عربی.

 "رساله‌ی نفس": ترجمه‌ای است از «رسالۀ‌ نفس» شیخ به عربی. اصل آن در شانزده فصل و ترجمۀ‌ فارسی آن نیز به همان شکل صورت گرفته است.

 "المبدأ والمعاد": اصل عربی این کتاب نیز در دست است. بعید نیست که این نسخۀ‌ فارسی، ترجمۀ آن باشد.

"اثبات‌النبوة": یا رسالۀ نبوت که اصل آن به زبان عربی بوده‌است. از ترجمۀ‌ فارسی آن نیز نسخه‌هایی در دست است.

"علل تسلسل موجودات": نسخه‌هایی از آن به نام شیخ در دست است.

 "رسالۀ‌ جودیه": این رساله در طب بوده و به نام سلطان «محمود غزنوی» است که باید در انتساب آن به «ابوعلی سینا» تردید داشت.

"معیارالعقول": در علم جرثقیل، "علم پیشین و برین"، "رساله در منطق"، "رسالۀ عشق": این رساله ترجمه‌ای است از «رسالة‌العشق» خود او، "رسالۀ‌ اکسیر"، "رساله در اقسام نفوس"، "فی‌تشریح‌الاعضاء"، "رساله در معرفت سموم"، "حل مشکلات معینه" که گویا منسوب به شیخ است و نه از آن او.(صفا، ۱۳۹۲)

 ابن سینا و تصوف و عرفان:

دکتر سید صادق گوهرین در کتاب خود به نام "حجه الحق ابوعلی سینا" نوشته است: «وی در اواخر عمر به حکمت اشراق و اصول تصوف گرایید. فیلسوف معروف شرق که عشق را از اقسام مرض ماخولیا می دانست و عمری را در سلمنا و لا نسلم اقوال فیلسوفان گذرانیده بود و برای طالب علمان به تصنیف کتب و شرح و تفسیر اقوال فلاسفه می‌پرداخت در اواخر عمر "رساله العشق" را نوشت و در نمط عاشر اشارات به بسیاری از اصول صوفیان توجه مخصوصی مبذول داشت.»(گوهرین، ۱۳۸۷: ص ۲۳۹)

«سعید نفیسی در کتاب پورسینا می‌نویسد: اصول الهی بودن روح در فکر او جنبه تصوّفی پیدا کرده و تا اندازه‌ای هم شاعرانه است، چنانکه می‌گویند احتیاج مادی وقتی او را وادار کرده است که برای رهایی از بدخواهان جامۀ درویشان بپوشد. ممکن است این حالت را نیز ضرورت به او تلقین کرده باشد. پس تصوف در افکار او عقیدۀ عارضی است که سبب جلوۀ اصول عقاید اوست ولی پایه و اساس افکار او نیست.»(جهانگیری، ۱۳۸۳: ص ۱۰)

جهت روشن شدن موضوع لازم است کمی دربارۀ وضع تصوف در عصر ابن سینا سخن گفته شود. عصر ابن سینا دوران رواج تصوف در جهان اسلام بود. فرقۀ معتزله که مسلمانان عقل‌گرا و به اصطلاح روشن‌فکر بودند و جماعتی از آنها کرامات اولیا را انکار می‌کردند تضعیف شده بودند. کلام اشعری و ماتریدی که با کرامات و اعمال خوارق عادات سازگاری داشت رواج یافته بود و صوفیان نامداری که از مشایخ طریقت به شمار می‌آیند در این عصر زندگی می‌کردند. بعضی از این بزرگان با ابن سینا مصاحبت و مکاتبت هم داشتند از آن جمله: «ابوبکر بن اسحق محمد بن ابراهیم بخاری کلابادی صوفی اشعری»، «ابوعبدالرحمن سلمی نیشابوری»، «ابوالحسین همدانی»، «ابوالحسن خرقانی»، «احمد بن عبدالله و ابوسعید ابوالخیر». در کتاب «اسرار التوحید» به ملاقات «ابن سینا» و «ابوسعید ابوالخیر» و در «تذکره الولیاء» به دیدار «ابن سینا» و «خرقانی» اشاره شده است.

ابن سینا رساله ای به نام "رساله العشق" به خواهش شاگردش "ابوعبدالله فقیه معصومی" نوشته است. او در این کتاب از اصطلاحات عرفا و صوفیان استفاده کرده است.

ابن سینا و ادبیّات

ابن سینا نه تنها در علوم مرد ذی فنونی بود که در هریک چون عالمی ذی فن وارد می‌شد و بحث و تحقیق می‌کرد، بلکه مقام ادبی او نیز در فارسی و عربی از دیر باز مورد توجه و دقت بوده است. قدرت او در زبان عربی و مهارتی که در بیان مطالب داشت باعث شده است نثر او روشن و وافی به مقصود و در عین اظهار مفاد علمی از حیث ادبی دارای ارزش و مرتبه‌ای شامخ باشند. با آن که در قرن چهارم و پنج نوشتن کتب علمی به زبان فارسی دری تازه آغاز شده و هنوز این زبان چنان که باید آمادۀ بیان مقاصد علمی نگردیده بود، ابن سینا از تألیف و تصنیف در این زبان هم غافل نمانده و در جمع‌آوری و احیانا ایجاد اصطلاحات علمی و فلسفی به زبان مادری خود پیشرو نویسندگان بعدی ایران گردیده است. از این گذشته ابن‌سینا در یکی دیگر از فنون ادب یعنی شعر هم وارد شده و تا آنجا که از مردی کثیر التالیف که غالب اوقات او در مشاغل سیاسی و اداری می گذشت، انتظار می‌توان داشت، از عهده بر‌آمده و اشعاری به تازی و پارسی از خود باقی گذاشته است. از جمله آثار منظوم او منظومه‌هایی است که در مسائل علمی ساخته است و غیر از آن قصاید علمی، ابوعلی چند قطعه و رباعی و قصیده به فارسی و عربی دارد که در کتب تراجم و کراسه‌ها و سفینه‌ها پراگنده است و از برخی جزوه‌های خاصی ترتیب داده شد و بعضی بر اثر اهمیتی که پیدا کردند چند بار تفسیر شده‌اند. اشعار فارسی منسوب به ابن‌سینا جمعا بیست و دو قطعه و رباعی و عدد ادبیّات همۀ آنها مجموعا شصت و پنج است که در مجموعه‌ها و بعض کتب مانند "تذکره آتشکده آذر" و" تذکرۀ محمّد صادق ناظم تبریزی" و "مجمع الفصحاء" و "ریاض العارفین هدایت" و "مجالس المونین قاضی نور الله" و "نامه دانشوران" و ... به نام ابوعلی سینا مذکور و انتساب غالب آنها به شیخ مورد تردید است.

  شاگردان ابن‌سینا

ابن‌سینا علاوه بر آثار خود چند شاگرد نیز تربیت کرد که هر کدام دانشمند بزرگی در زمان خود شدند. از میان شاگردان او این چندتن سرشناس‌ترند: «ابوالحسن بهمنیار بن مرزبان»، «ابوعبیدالله عبدالواحد بن محمد جوزجانی»، «ابوعبدالله محمد بن احمد المعصومی»، «شیخ علی نسائی خراسانی».

تعدادی از ایران‌شناسانی که به تحقیق در آثار و زندگی ابن‌سینا پرداختند:

 

منابع:

جهانگیری، محسن(۱۳۸۳ش.). عرفان ابن‌سینا و یا نظر ابن‌سینا دربارۀ عرفان، مجلّۀ فلسفه و کلام، شماره ۹

خدیو جم، حسین(۱۳۵۱ش.). ارمغان عید و نموداری از زندگی ابن‌سینا، مجلّۀ رستاخیز، شماره ۱۱۴.

صفا، ذبیح الله(۱۳۹۲ش.). تاریخ ادبیّات ایران، جلد یک، تهران: فردوس.

فانی، کامران(۱۳۵۹ش.). فهرست آثار ابن‌سینا، تهران: دانش.

گوهرین، سید صادق(۱۳۸۷ش.). حجه الحق ابن سینا، تهران: توس.

منابع پیشنهادی برای مطالعۀ بیشتر:

http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-index

https://en.wikipedia.org/wiki/Avicenna

 

گردآورنده:

معصومه موسویان

مهر ۱۳۹۷ش.