ابوریحان محمد بن احمد بیرونی

ابوریحان بیرونی Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī یکی از بزرگترین دانشمندان ریاضی و نجوم در قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم است.

ابوریحان بیرونی Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī

تولّد و درگذشت: ۳۶۲ هجري قمري(۳۵۱ خورشيدي)- ۴۴۰ هجري قمري

نام کامل: ابوریحان محمد بن احمد بیرونی

موضوع: وی یکی از بزرگترین دانشمندان ریاضی و نجوم در قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم است.

آثار:

فهرست تألیفات ابوریحان بیرونی تا سال ۴۲۷ ه.ق که مصادف با شصت و پنجمین سال زندگانی او بوده، شامل صد و سیزده کتاب است. این کتب در مسائل مختلف از قبیل هیأت و طب و حکمت و حساب و مباحث فیزیکی و عمل آلات مختلف، ازمنه و اوقات، آثار العلویه، احکام نجوم، اسمار و احادیث، تاریخ، جغرافیا و داروشناسی و عقاید است.

دانشنامۀ علوم چاپ مسکو، ابوریحان را دانشمند همه قرون و اعصار خوانده ‌است. در بسیاری از کشورها نام بیرونی را بر دانشگاه‌ها، دانشکده‌ها و تالار کتابخانه‌ها نهاده و لقب «استاد جاوید» به او داده‌اند.

مهم‌ترين نوشته‌هاي او عبارت‌اند از:

۱-آثار الباقيه(الاثار الباقيه عن قرون الخاليه): كتابي در گاهشماري و شناخت زمان است. اين اثر به كوشش اكبر داناسرشت از سوي انتشارات انجمن آثار ملي در سال ۱۳۵۳، منتشر شده است.

۲- اسطرلاب (كتاب في استيعاب الوجوه الممكنه في صنعه الاصطرلاب): برجسته‌ترين اثر پيرامون اسطرلاب است و گذشته از معرفي ساختمان اسطرلاب معمولي و روش‌هاي گوناگون ساختن اسطرلاب، به شناساندن ابزارهاي اخترشناسي مشابهی كه تا روزگار بيروني کاربرد داشته، پرداخته است. بيروني اين كتاب را به ابوسهل مسيحي هديه كرده است.

۳- سدس(حكايه الاله الموسمومه بالسدس الفخري): به شرح دو ابزار اخترشناسي مي‌پردازد كه خجندي به امر فخرالدوله ساخته بود و براي رصد گذر نصف النهاري خورشيد به كار مي‌رفت.

۴-تحديد(تحديد نهايات الاماكن لتصحيح مسافات المساكن): به چگونگي تعيين مختصات جغرافيايي جاهاي گوناگون مي‌پردازد. به‌ويژه مي‌خواهد تفاوت طول جغرافيايي بغداد و غزنه را به دست آورد. روش به دست آوردن سوي قبله، عرض شهرها و بلندي كوه‌ها را نيز معرفي مي‌كند. اين اثر به كوشش احمد آرام ترجمه و از سوي انتشارات دانشگاه تهران در سال ۱۳۵۲، منتشر شده است.

۵- چگالي‌ها(مقاله في النسب التي بين الفلزات و الجواهر في الحجم:چگونگي ساختن ترازويي را شرح مي‌دهد كه بر پايۀ‌ اصل ارشميدوس كار مي‌كرد و بيروني به كمك آن توانست چگالي هشت فلز و پانزده جواهر و شش مايع را برآورد كند كه بسيار دقيق است.

۶-سايه‌ها(افراد المقال في امر الاظلال). پيرامون آن‌چه كه بيروني از سايه‌ها مي‌دانسته است. سه فصل نخست پيرامون ماهيت نور و سايه و بازتابش نور است. در فصل‌های ديگر تابع‌هاي سايه(تانژانت و كوتانژات) را بيان مي‌كند و در فصل‌هايي نيز به چگونگي به دست آوردن زمان نمازهاي پنج‌گانه بر اساس طول سايه‌ها مي‌پردازد. بيروني در اين كتاب شعرها و مثل‌هايي پيرامون انواع سايه و نيز آيه‌هايي از قرآن و گفتارهايي از انجيل نيز آورده و به بيان خودش هر آن‌چه پيرامون سايه بوده، فراهم آورده است. او در این كتاب از آثار دانشمنداني مانند خوارزمي، نيريزي، بوزجاني، سجزي، بطلميوس، ارسطو و از دانشمندان هندي و حراني بهره برده است.

۷- وترها(استخراج الاوتار في الدائره): پيرامون چند مسالۀ‌ هندسه و راه‌حلّ گوناگون آن‌ها‌، از رياضيدان‌هاي يوناني و مسلمان و روش‌هاي ويژه بيروني است. بيروني در اين كتاب از استدلال‌هاي اين رياضيدان‌ها بهره گرفته است: ارشميدوس، ابوسعيد محمد‌بن‌علي ضرير جرجاني، آذرخورين استاد جشنس، ابوعلي حبوبي، ابوسعيد سجزي، ابونصر عراق، ابوعبدالله محمدبن‌احمد شني، ابن‌هيثم، ابوالحسن‌بن‌بامشاد قائني و ابوجعفر خازن. اين اثر به كوشش ابوالقاسم قرباني از سوي انتشارات انجمن آثار ملي در سال ۱۳۵۵ش.، منتشر شده است.

۸-التفهيم(التفهيم لاوائل صناعه التنجيم): كتابي آموزشي است پيرامون اخترشناسي كه به دو زبان عربي و فارسي نوشته شده است. اين اثر به كوشش جلال‌الدين همايي تصحيح و از سوي انتشارات بابك، چاپ سوم به سال ۱۳۶۲ش.، منتشر شده است.

۹-ماللهند(تحقيق ماللهند من مقوله مقبوله في‌العقل او مرذوله): بيروني در مقدّمۀ‌ كتاب بر دشواري پژوهش پيرامون هندوستان اشاره مي‌كند و دليل آن را سختي زبان سانسكريت و بدگماني هندي‌ها به مسلمانان مي‌داند. او در فصل‌هاي ۲ تا ۸ پيرامون دين و فلسفه و در فصل‌ها ۹ و ۱۰ و ۱۱ پيرامون كاست‌هاي هندي، قانون‌هاي ازدواج و ساختن بت نوشته است. در فصل‌هاي ۱۲ و ۱۳ به گونه‌هاي ادبيات هندي( ديني، ادبي و اخترشناختي) مي‌پردازد. در فصل‌های ديگر پيرامون خط‌های هندي، شطرنج، جغرافيا، خرافه‌ها، افسانه‌ها، نظريه‌هاي اخترشناسي، زيارت‌ها و آيين‌ها ديني، گاهشماري هندي، جشن‌ها، روزه‌داري‌ها و قانون‌هاي دادگستري مي‌پردازد. اين اثر به كوشش اكبر داناسرشت از سوي انتشارات ابن‌سينا در سال ۱۳۵۳ش.، منتشر شده است.

۱۰- قره‌الزيجات: كتاب مرجعي است پيرامون اخترشناسي عملي و شامل اصول گاهشماري، چگونگي مشخص كردن سال و ماه و روز و ساعت، مكان متوسط و مكان واقعي خورشيد و ماه و سياره‌ها، عرض جغرافيايي محل، خورشيدگرفتگي و ماه‌گرفتگي و چگونگي ديدن ماه و سياره‌ها.

۱۱- قانون مسعودي: دانش‌نامۀ اخترشناسي است و يازده مقاله دارد كه هر مقاله به باب‌ها و فصل‌هايي بخش شده است. مفاهيم پايۀ‌ كيهان‌شناسي و گاه‌شماري، مثلثات مسطح و جدول‌هاي كاملي از تابع‌هاي شناخته شده مساحي و جغرافياي رياضي، مختصات جغرافيايي سرزمين‌ها، خورشيد و ماه، خورشيدگرفتگي، ماه‌گرفتگي و ديدن هلال ماه، ستاره‌ها و سياره‌ها احكام نجوم از جمله مفاهیم مطرح شده در این کتاب است.

۱۲-ممرها(تمهيد المستقر لتحقيق معني الممر): اين كتاب به پديده‌هاي اخترشناسي گوناگوني كه براي شرح آن‌ها از واژۀ‌ ممر(گذر) بهره مي‌گيرند، مي‌پردازد.

۱۳-الجماهر(الجماهر في معرفه الجواهر): بخش نخست اين كتاب پيرامون سنگ‌هاي جواهر و بخش دوم آن پيرامون فلزهاست.
۱۴-تسطيح(تسطيح الصور و تبطيح الكور): پيرامون چگونگي پياده كردن شكل‌هاي روي كره بر سطح صاف است.

۱۵-مغاليد(مغاليد علم الهيئه مايحدث في سطح بسيط الكره): نخستين كتاب كاملي است كه دربارۀ مثلثات كروي نوشته شده است. بيروني اين اثر را به مرزبان‌بن‌رستم‌بن شروين، از اميرزادگان آل‌باوند و نويسندۀ‌ كتاب مرزبان‌نامه نوشته است.
۱۶- صيدله(كتاب الصيدله في‌ الطب). كتابي پيرامون داروشناسي است و فهرستي از ۷۲۰ گياه دارويي با نام عربي، فارسي، يوناني، يك زبان هندي و گاهي به زبان‌ها و لهجه‌هاي كم و بيش آشنا، مانند عبري، خوارزمي، طخاري و زابلي، در آن آمده است.

بررسی برخی از نوشتارهای ابوریحان:

آثار الباقیه عن القرون خالیه:

این اثر با ترجمۀ‏ انگلیسی : chronology of Arcient Nations در اروپا منتشر شده، از بزرگترین شاهکارهای تاریخ‏نویسی جهانی است که همچنین در بخشی از آن به بررسی ریشه‏ها و روش تسطیح کره (stereoyraphic projection)  نیز پرداخته و در آن راه پاسخ مبتکرانه و تازه‏ای را برای نگاشتن نقشه‏های جغرافیایی ارائه می‏دهد. و به این حساب آشکار می‌شود که بی‌گمان این ابوریحان بوده که نقشۀ‏ «مرکاتور» (Gerhard Kremer Mercator) را که پایۀ‏ آن تسطیح استوانی است، نخستین بار ساخته است. آثارالباقیه در ۱۸۸۷م. به وسیلۀ‏ ادوارد زاخائو Edward C. Sachau در لندن منتشر شد.

تحقیق ماللهند من مقبوله مقولة فی العقل اومرذولة:

این اثر به راستی نماد پیشرفت شگفت‌انگیز دانش زمین‌شناسی در میان دانشمندان مسلمان در روند سفرهای گوناگون آنان به سرتاسر‏ جهان و شناسایی سرزمین‏ های گوناگون به شمار می‌رود و نتیجۀ‏ کوشش ابوریحان پیرامون نگرش‏های ریاضی و ستاره‌شناسی هندی و اندیشه‏‌ها و جهان‌بینی‏‌های هندویان و ویژ‌گی‏‌های جغرافیایی و زمین‌شناخت این سرزمین است.

القانون المسعودی فی الهیئته و النجوم:

یک دانشنامۀ‏ ستاره‌شناسی، جغرافیا، هیئت، و ریاضی در یازده بخش که بهترین سند پیشرفت علمی دانشمندان ستاره‌شمار مسلمان به شمار می‌رود و بیرونی در آن تلاش کرده است تا حرکت پیچیدۀ‏ سیاره‏ها را بررسی کند.
بیرونی در «القانون المسعودی» در هماهنگی اندازه‏های جغرافیایی
Geographical coordinates هرگونه بی‌گمانی و یقین و پیروی و تقلید را کنار زده و تنها بر پایۀ‏ آزمایش و پژوهش و تجربه استوار گشته است.

القانون المسعودی در ۱۹۲۹ م به وسیلۀ دانشگاه اسلامی علیگره (هند) به انگلیسی ترجمه شد که سبب پژوهش‏هایی در این باره از سوی کارل شوی Karl Schoy گشت.

از این کتاب دو نسخۀ‏ خطی (در کتابخانۀ‏ برلین و گنجینۀ‏ بریتانیا) در دست است. ماکس کراوزه  Max Krause خاورشناس آلمانی با برابری هفت نسخۀ‏ قدیمی‌تر از نسخۀ آکسفورد آن را ویرایش و منتشر کرد و همان نسخه به کوشش شادروان مولانا ابولکلام آزاد (وزیر فرهنگ هند) در ۶- ۱۹۵۴ م. در سه دفتر در حیدرآباد (دکن) منتشر شد.

تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن:

دربارۀ‏ جغرافیا در رشتۀ‏ ریاضی بررسی‏هایی شده و در آن به پژوهش‏هایی همچو اندازه‌گیری شعاع زمین و ویژ‌گی‏های اندازه‏های جغرافیایی سرزمین‏ها و پرداخته است.

کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم:

بیرونی دربارۀ‏ ستاره‌شناسی و اخترماری به سال ۴۲۰ هجری در غزنین این پژوهش را به خواهش دختر حسین خوارزمی انجام داد که به راستی درآمدی شگفت بر دانش ستاره‌شماری است و در آن چهار دانش کلیدی در نجوم: هندسه، ریاضی، هیئت و احکام (و یک فن کوچک: استرلاب) را به گونۀ بسیار ستایش برانگیز بررسی کرده است. و نگرش‏‌هایی همچو: فراز و فرود خورشید، چگونگی شب و روز، سپیده و شفق، ساعت‏ها، اندازۀ میانۀ‏ روز، منطقه البروج، اندازه .

فلسفه و ابوریحان بیرونی:

بیرونی دقّت و اصابت نظر خویش را مدیون مطالعات فلسفی بود، امّا او در فلسفه پیرو روش متعارف زمانۀ خویش یعنی آن روش که به وسیلۀ‌ فارابی و نظایر آنان تحکیم و تدوین شده، نبود. وی همچنین از آثار فلسفی هندوان کتاب‌هایی همچون «شامل» را به عربی ترجمه کرد.

ایران‌شناسانی که دربارۀ ابوریحان بیرونی تحقیق و پژوهش کرده‌اند:

منابع

صفا، ذبیح الله(۱۳۹۲م.) تاریخ ادبیات ایران، جلد اول، نشر فردوس، چاپ بیستم، ص ۳۳۷ تا ۳۴۳

صلواتی، فواد، (۱۳۷۹م.)، ابوريحان بيروني (مردي که در جهان علوم شگفتي آفريد)، نشر شرکت توسعه کتابخانه‌هاي ايران

 https://anjom.ir/news-new/news۱۳۹۶/bozorgdasht-aboreyhan-bironi-۹۶

منابع پیشنهادی برای مطالعۀ بیشتر:

http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Biruni.html

http://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index

گردآورنده:

معصومه موسویان

مهر ۱۳۹۷ش.