ابوعبدالله جعفر رودکی

نخستین شاعر مشهور پارسی‌سرای و پدر شعر پارسی و معروف به استاد شاعران که در موسیقی، ترجمه و آواز نیز دستی داشته است.

رودکی Rudaki

نام کامل: ابوعبدالله جعفر بن محمّد بن حکیم بن عبدالرحمن بن آدم، متخلّص به رودکی

تولّد و درگذشت: ۴ دی ۲۴۴ ش. ۳۲۹ ش.

محل زندگی: ایران (رودک- پنجکنت)

موضوع: نخستین شاعر مشهور پارسیسرای و پدر شعر پارسی و معروف به استاد شاعران و در موسیقی، ترجمه و آواز نیز دستی داشته است.

آثار:

۱-کلیله و دمنۀ منظوم: این کتاب از متن عربی عبداللهبنمقفّع به امر امیرنصر به پارسی ترجمه شد و سپس گویا به تشویق ابوالفضل بلعمی، رودکی آن را به شعر فارسی سرود.

۲-سندباد نامه: اصل این اثر به زبان هندی بوده و در دورۀ سامانیان به فرمان نوح بن نصر سامانی به فارسی ترجمه گشت.

۳-اشعار غنایی: عمدۀ اشعار غنایی رودکی را غزلها و رباعیهای وی تشکیل میدهند.

۴-مدایح: مدایح او غالبا به صورت قصیدهاند. مهمترین و معروفترین مدیحۀ او در مدح جعفر احمد بن محمد، امیر سیستان است. او به جز مدایح، مراثی و هجویاتی دارد که از مراثی معروف او نیز دو مورد که برای شهید بلخی و خواجه مرادی سروده شده است، شهرت دارد.

جایگاه رودکی در ادبیّات فارسی

رودکی در ادبیّات فارسی جایگاه والایی دارد به طوری که به عنوان الگویی برای شاعران بعد از خود درآمد. به عنوان مثال اعتراف عنصری به استادی رودکی در مضامین غزل، یکی از موارد گویای نقش و نفوذ رودکی در سنّتهای شعری عصر غزنوی است. فرّخی در یکی از قصاید مدیحۀ خود خطاب به ممدوح، رودکی و شهید بلخی را مظهر و مثل اعلای شاعری معرفی میکند.

ناصر خسرو در دیوان خود، رودکی را مظهر مداحی و ستایشگری خاندان پیامبر دانسته و او را با حسانبنثابت در یک طراز نهاده و خود را به آن دو تشبیه کرده است.

جایگاه رودکی در ادبیّات عرب

رودکی افزون بر ادبیّات فارسی در ادبیّات عرب نیز مقام شامخی دارد. به عنوان نمونه: سمعانی در «الانساب»، ابونصر عتبی در «تاریخ یمینی»، ابوحیان توحیدی در «الهوامل و الشوامل»، ابن اثیر جزری در «الباب فی تهذیب الانساب»، حمیدالدین ابوعبدالله محمود نجاتی نیشابوری در «بساتین الفضلا«، اشرح نجاتی یمینی و دیگران از وی به خوبی یاد کردهاند. همچنین بسیاری از اُدبا و نویسندگان بزرگ عرب در سدۀ حاضر از جمله: ابراهیم امین شورابی مصری مترجم تاریخ ادبیّات ایران اثر ادوارد براون Edward Granville Browne ، ابراهیم دسوقی شتا مصری نویسندۀ اشعار رودکی، احسان ذنون ثامری اردنی مؤلّف «الحیات العلمیه زمان السامانیین»، محمّد تونجی اهل سوریه و نویسندۀ «قطوف من الادب الفارسی»، جمیل صدقی زهاوی اهل عراق، امین عبدالمجید بدوی لبنانی مؤلّف «القصه فی الادب الفارسی» و علی الشابی تونسی مؤلّف ادب الفارسی فی العصر الغزنوی نیز در آثارشان به رودکی و اشعار او توجه داشتهاند.

رودکی در دیدگاه تعدادی از ایرانشناسان:

یان ریپکا )Jan Rypka( :« نخستین سخنور به راستی بزرگ که از روزگار و محیط خود پیشی گرفته ابوعبدالله جعفری رودکی است که خنیاگر و موسیقیدان نیز بوده است. بی گمان شنیده ایم که توان جادویی شعر او، آواز او، چنگ نوازی او توانسته پادشاه را پس از چندین سال ماندگاری در هرات برانگیزد تا از این شهر به بخارا بازگردد.»

یِوگِنی ادواردویچ برتلس (Evgeny Edvardovich Berthels):« این که آوای رودکی در زمینۀ تشبیهات مغلق شعر درباری عرب، پیش از همه، همچون آوای مردی زنده به گوش میرسد، سببش را پیش از همه باید در این نکته جستوجو کرد که او از شعرهای زندۀ مردم مایه میگرفته است. وزنهای گوناگون پارههای بازماندۀ[شعر رودکی] مایۀ شگفتی است. رودکی بیهیچ گمانی استاد بزرگ و بیهمتای سخن و دیرگاهی راهنمای رشد همۀ سخنسرائی پارسی بوده است.»

ذبیح الله صفا:« نخستین کسی که ساختن قصاید کامل مدحی را با تشبیب و مدح و دعا معمول کرد، رودکی است و دیگران در این باب همه تابع او شمرده می شوند و او همچنان در بسیاری از ابواب شعر پیشوای گویندگان قدیم بود در این فن هم راهنمای آنان شمرده شده است. در آغاز این قرن[قرن چهارم] دو غزل سرای مشهور بودند که شاعران بعد، آنان را به استادی در این نوع شعر[غزل و اشعار غنائی] ستودهاند. از آن دو یکی رودکی و دیگر شهید است.»

جیمز دارمستتر )James Darmesteter(:« در جلوس سامانیان شعر نیز به تخت نشست. یک نام به همۀ این دوره دست یافت و آن نام رودکی شاعر نابینای بخارا بود که شعر ایران وی را در مهد خویش چون همروس Homere آشکار میسازد.»

ایتالو پیتزی(Italo Pizzi) : خاورشناس ایتالیایی به تعداد ابیات زیادی که از رودکی نقل شده است و مقدار ابیات زیادی که در طول زمان از بین رفته اشاره میکند و میگوید:« همان مقدار[شعری] که از او مانده است، بسنده است تا اینکه لااقل احساس کنیم که نیروی یک شاعر حقیقی از شعر او پیداست و تقریباً همه اشعار او قوّت بیان و طراوت اندیشه و وضوح آشکاری در افکار دارد.»

ادوارد چارلز پیکرینگ (Edward Charles Pickering)دانشمند انگلیسی رودکی را با جفری چاوسر Geoffrey Chaucer سرآمد شاعران انگلستان که تنها از شکسپیر کوچکتر است  مقایسه میکند و رودکی را تنها فروتر از فردوسی میداند و میگوید:« رودکی هم مانند چاوسر نخستینبار پیشرفت فرهنگ ملی را گوشزد کرد و اصول پیشرفت آینده را خاطر نشان میکند.»

آلکساندر کریمسکی (A. Krymski): «از نظر صنعتی [هنری] گرانبهاترین قسمت آثار رودکی مدایح او نیست، بلکه مغازلات اوست که کاملا مطابق احساسات آدمی است. شاعر شادیپسند بسیار قابل توجّه و شاعر غزلسرای نشاطانگیز بسیار ظریف و پر از احساسات است و روی هم رفته شاعری است پر از اندیشههای طبیعی و سادهگوی که تنها گاهگاهی عامیانه می شود.»
بارُن جوزف فون هامر :(Joseph Freiherr von Hammer) «رودکی کهنترین و برومندترین و تواناترین شاعر شاعران دوران جدید ایران[اسلامی] است و در دربار نصر پسر احمد سومین امیر سلسلۀ سامان حرمت بسیار و پاداش فراوان یافت.»

عبدالحسین زرّین کوب: «شیوۀ شعر وی بر سادگی معنی و روانی لفظ مبتنی است. آنجا که با توصیف و تشبیه سروکار دارد، غالباً از گزاف و مبالغۀ لاطایل میپرهیزد.»

دکتر غلامحسین یوسفی:« شعر رودکی به فصاحت زبان و توانایی بیان ممتاز است. زبان او گاه از سادگی و روانی به زبان گفتار می ماند، جملههای کوتاه و فعلهای بسیط و تکرار فعلها و برخی دیگر از اجزا جمله در شعر او از خصائص زبان محاوره است. با این همه، در این زبان ساده، معانی باریک و خیالات لطیف را در شعر خود پرورده به ما القا می کند.»

بدیع الزمان فروزانفر:« آن چه از آثار موجود رودکی برای ما معلوم است این است که وی شاعری توانا و زبردست و دارای طبع مقتدری بوده که مشکلات نظم را برایش آسان نموده و فکر روشن و دل حسّاس او معانی نغز و لطیف طبیعی را دریافته و به واسطه داشتن ذوق شعر و موسیقی آن معانی را با حساس ترین طرز به هم پیوسته تعبیر نموده است. رودکی در اندک مدّتی شعر پارسی را اوج داد و به درجه ای رسانید که مایه حیرت استادان صنعت گردید و در همۀ دورهها بزرگی او محفوظ مانده است.»

دکتر شفیعی کدکنی: «رودکی نمایندۀ کل و تمام عیار دورۀ سامانی و بر روی هم اسلوب شاعری قرن چهارم است. خیال شاعرانه در دیوان او کم و بیش در قلمرو عناصر طبیعت سیر میکند و آنگاه از نفس طبیعت سخن میگوید. او را بیشتر با انسان و طبیعت و جاندار میسنجد و از این رو تصویرهای شعر او متحرک و جاندار و زنده است.»

هرمان اته: (Carl Hermann Ethé)« نخستینبار با ظهور رودکی، که دوست معاصر شهید بلخی بود و میتوان او را به حق اوّلین شاعر رسمی ایران شناخت، شعر فارسی رو به رهایی از اسارت مینهد و به تدریح خود مسیر مستقلی پیش میگیرد و از پرتو وجود این شاعر است که نظم فارسی اصول و قواعد استواری میپذیرد و نقش شخصیت میگیرد. به طور کلّی میتوان گفت که سخنپردازی این شاعر ساده و صمیمی و از تصنّع آزاد و دارای معنویت است.»

محمد دبیر سیاقی:« نام شاعر در ادب فارسی گذشته از نیکوسخنی و نادرهگویی و قدرت به هم پیوستن کلمات آبدار و خلق نغمههای دلانگیز و نواختن چنگ تر و برکشیدن آوای خوش، به داشتن مکنت و جلال و حشمت نیز آوازه گشته و زبانزد گویندگان و تذکرهنویسان قرون بعد شده است. رودکی از جهت نقد انواع شعر دری ناب هرگونه آزمایش و سره برآمدن از کورۀ سنجش را دارد و شعرش در خور آن است که جهان در نوردد و خود، شاعر بلند پایه خراسان و جهان باشد.»

نصرالله امامی:« شاید بتوان گفت که توجه شاعران معاصر و پس از رودکی نسبت به وی چنان است که با هیچ شاعر دیگری قابل مقایسه نیست. رودکی شاعری است که غالب معاصرانش از او به استادی یاد کرده اند و پس از وی نیز همگان جایگاه بلند او در شعر فارسی اعتراف داشته اند. آنچه بیش از هرچیز موجب برتری سخن رودکی بر شاعران سلف گردیده،  سادگی بیان اوست که خود از آن با عبارت« لفظ همه خوب و هم به معنی آسان» تعبیر کرده است.»

 رودکی شناسان ایرانی

تعداد رودکی شناسان ایرانی فراوان است، لذا در اینجا تنها به ذکر نام برخی از آنان چون سعید نفیسی، علی اکبر دهخدا، محمد دبیر سیاقی، عبدالحسین زرین کوب، خلیل خطیب رهبر و منوچهر دانش پژوه اکتفا می کنیم.

رودکی شناسان خارجی

از میان تعداد بسیار رودکی شناسان خارجی می‌توان از:

۱.ایرانشناس ایتالیایی و مولف منتخب اشعار رودکی جان روبرتو اسکارچیا (J.R.Scarcia)

۲.جان هویی، ایرانشناس و رودکی شناس چینی مترجم دیوان رودکی

۳.ابراهیم دسوقی شتا، رودکی شناس مصری

۴.عبدالسلام دهاتی، شاعر و نویسنده تاجیک

۵.ابراهیم امین الشواربی، پژوهشگر مصری

۶.جمیل صدقی زهاوی، ایرانشناس و رودکی شناس عراقی

۷.ظهورالدین احمد، ادیب و فارسی پژوه پاکستانی و مولف نیا ایرانی ادب(ادبیات جدید ایران)

۸.تسوئو کورویاناگی، پژوهشگر ژاپنی و مولف کتاب شاعران ایران

۹.الکساندر گواخاریا، ایرانشناس گرجی و نویسنده مقاله«صنایع بدیعی رودکی» یاد کرد.

 

منابع:

 

https://fa.wikipedia.org/wiki/رودکی

 www.beytoote.com/scientific/scientist/rrodaki.html

en.wikipedia.org/wiki/Rudaki

Rasekhoon.net

امامی، نصرالله ( ۱۳۷۳ش.)، رودکی استاد شاعران، تهران: جامی.

دهباشی، علی (۱۳۷۸ش.)یاد یار مهربان، تهران: صدای معاصر.

دبیر سیاقی، محمد(۱۳۷۴ش.) پیشاهنگان شعر فارسی، تهران: علمی و فرهنگی.

صفا، ( ذبیح الله(۱۳۹۴ش.)، تاریخ ادبیات ایران ج۱، تهران: ققنوس.

منابع پیشنهادی برای مطالعۀ بیشتر:

ریپکا، یان(۱۳۸۳ش.) تاریخ ادبیات ایران ج۱، مترجم: ابوالقاسم سری، تهران: سخن.

https://www.britannica.com/biography/Rudaki

گردآورنده:

مصطفی رحیمی

شهریور ۱۳۹۷ش.