بدیع الزمان فروزانفر

بدیع¬الزّمان فروزان¬فر Badiozzaman Forouzanfar استاد زبان و ادبیّات‌فارسی، ادیب و از مولوی‌شناسان بزرگ معاصر و همپایۀ رینولد نیکلسون Reynold Alleyne Nicholson است. محمّد حسین بشرویه‌ای با سرودن قصیده‌ای در وصف بهار، از سوی قوام‌السّلطنه، والی وقت خراسان به بدیع الزّمان ملقّب شد و نام خانوادگی فروزان‌فر را هم خود برگزید.

ایران شناسی درایران

بدیع الزّمان فروزان فر Badiozzaman Forouzanfar

تولّد و درگذشت: 1281ش. – 1349ش.

محلّ زندگی: ایران (بشرویه در خراسان جنوبی _  تهران)

سوابق تحصیلی و تدریس:

یادگیری مقدمّات علوم قدیمه و تحصیلات اوّلیه در بشرویه نزد ملّامحمدحسین، تحصیل علوم ادبی و منطق نزد ادیب نیشابوری و ادیب پیشاوری در خراسان (۱۳۴2-۱۲۸۱ش.)، آموزش اصول و بخشهایی از فقه نزد حاج شیخ مرتضی آشتیانی و حاج شیخ مهدی خالصی، تحصیل یک دوره شرح اشارات، شفا، قانون، نجات و تمهیدالقواعد نزد میرزا طاهر تنکابنی، فقه، اصول و قواعد نزد آقاحسین نجم ­آبادی، تحریر اقلیدس و الهیّات از کتاب اسفار نزد آقا میرزا مهدی آشتیانی. معلّم منطق در مدرسۀ حقوق (۱۳۰۶ش.)، معلّم زبان عربی و منطق در دارالمعلّمین (1307ش.)، معلّم زبان و ادبیّات فارسی در همانجا (1308ش.)، استاد تفسیر قرآن و ادبیّات عربی در مدرسۀ عالی سپهسالار (1310ش.). دریافت دکتری از هیأت ممیّزۀ دانشگاه تهران مرکب از: نصرالله تقوی، علی‌اکبر دهخدا و ولی‌الله نصر با موضوع تحقیق در زندگانی مولانا جلال‌الدین بلخی (1314ش.). استاد دانش‌سرای عالی و دانشکده‌های ادبیّات و معقول و منقول دانشگاه تهران (1314ش.)، تدریس دورۀ دکتری ادبیّات فارسی در دانشگاه تهران، استادِ راهنمای جمعی از دانشجویان مبرّز دورۀ دکتری در دانشکده‌های ادبیات و الهیّات همانند: پرویز ناتل خانلری، ذبیح‌الله صفا، مهدی حمیدی شیرازی، عبدالحسین زرّین‌کوب، غلامحسین یوسفی، محمّدامین ریاحی، قدمعلی سرامی، سید محمّد دبیرسیاقی، محمّدرضا شفیعی کدکنی، سیمین دانشور، ضیاءالدّین سجادی، جلال متینی، سیّد صادق گوهرین، منوچهر ستوده، منوچهر مرتضوی، مرتضی مولانا، محمود مقتدایی.

سوابق کاری و پژوهشی :

ریاست دانشکدۀ معقول و منقول (1323- 1346ش.)، عضو فرهنگستان ایران از ابتدای تأسیس، عضو شورای عالی معارف (۱۳۱۳ – ۱۳۳۲ش.)، عضو مجلس مؤسّسان دوم، عضو مجلس سنا (۱۳۲۸ – ۱۳۳۱ش.) تلاش برای تأسیس کرسی زبان فارسی دانشگاه بیروت، بازدید از مؤسّسات فرهنگی و شرق­‌شناسی در آمریکا و انگلستان.

فروزان­فر، مولوی و عرفان:

«فروزان‌فر با تصحیح و تألیف آثار متعدّد دربارۀ مولوی همراه با استاد نیکلسون، پایه‌­گذار مولوی‌شناسی علمی در جهان عرفان وادب گشت. آن ماری شیمل  Annemarie Schimmel تحقیق‌های بدیع­الزّمان فروزان­فر را می­‌ستاید و میگوید: بسیاری از دانشمندان بزرگ در قرون گذشته و حال، در راه نشر افکار و آثار مولانا خدمت کرده‌اند و در این زمان، عشق مولوی در پژوهش‌های بدیع‌الزّمان فروزان­‌فر به صورت کامل، منعکس است و همۀ خاورشناسان غرب و شرق و عاشقان مولانا از آن محقق بزرگوار، سپاس­گزارند.» (پوررفعتی، ۱۳۸۳: 112)

   فروزان­‌فر در مقدّمۀ «رسالۀ زندگی مولانا» دربارۀ  علّت اصلی  توجّهش به زندگانی و مطالعۀ احوال مولانا جلال­‌الدین می­گوید: «سبب اصلی و باعث حقیقی در توجّه این ضعیف به تحقیق تاریخ زندگانی و مطالعۀ احوال مولانا جلال­‌الدین آن بود که در تابستان سال ۱۳۰۸ش. یکی از خداوندان معرفت فرمود که من دربارۀ ملاقات مولانا با شیخ سعدی به کتب تذکره و منابع تاریخی راجع به زندگانی این دو بزرگ بنگرم و چگونگی آن را پژوهش کنم.» (همان: 115)

فهرست ‌تعدادی ‌از ‌دانشجوهای ‌دكتری‌ و عناوین رساله‌هایشان که با ‌راهنمایی ‌‌بدیع‌الزّمان ‌فروزا­ن­‌فر‌ این مرحله را طی کرده و اکنون استادان و ایران‌شناسانی نام ‌آور هستند؛

محمد استعلامی، تصحیح و بررسی تذکرة الاولیاء عطار.

حسین بحرالعلومی، تصحیح دیوان کمال الدّین اسماعیل اصفهانی.

کبری تسلیمی، دیوان کبیر از لحاظ قواعد دستوری.

قاسم تویسرکانی، بحث دربارۀ آثار رشیدالدّین وطواط.

فروغ حکمت، تحقیق در عقاید و آثار امیرحسین هروی.

عبدالحسین زرّین‌کوب، نقد الشّعر.

منوچهر ستوده، قلاع اسماعیلیه.

سیّد ضیاءالدین سجادی، ترجمۀ حال و شرح و تصحیح دیوان خاقانی.

علی اکبر شهابی، تحلیل آثار نظامی از نظر ادبی و شرح عقاید وی.

ذبیح الله صفا، حماسه سرایی در ایران.

سیدصادق گوهرین، تحقیق در لغات مثنوی.

جلال متینی، بحث دربارۀ آثار منثور دورۀ سامانی، از لحاظ سبک و نوادر لغات و قواعد دستوری.

غلامحسین یوسفی، وصف طبیعت در شعر فارسی تا حملۀ مغول.

احمد ناظرزاده کرمانی، بحث در آثار و احوال و اسلوب سخن عماد فقیه.

 _ آثار فروزان‌فر به 2 دسته تقسیم می شوند:

1.تألیف‌های منحصر به فرد بدیع‌الزّمان فروزان‌فر در زمینۀ مولوی و عرفان:

1. رساله در تحقیق زندگانی مولانا جلال الدین محمد، مشهور به مولوی (این کتاب اوّلین تألیف فروزان­فر دربارۀ مولانا، همان رساله‌­ای است که استاد آن را در خرداد ۱۳۱۴ش. طبق مادۀ ۱۶ قانون تأسیس دانشگاه، برای ورود به کادر علمی دانشگاه عرضه کرد. متن اصلی کتاب ۲۱۸ صفحه در ده فصل تنظیم شده که هر بخش به گوشه‌ای از زندگی مولوی می‌پردازد. فصلی با عنوان ملحقات که شامل اضافات، توضیحات، فهرست اعلام، اماکن، کتب، اقوام و طوایف در پایان کتاب آمده است.)

 2. شرح مثنوی شریف (فروزان­‌فر سه سال و سه ماه پیش از پایان عمرش، نگارش شرح مثنوی را  آغاز و حدود سه هزار و هشتصد بیت از نخستین دفتر مثنوی را تکمیل و در سه جلد منتشر کرد. سیّد جعفر شهیدی کار او را به پایان رساند.) 

3. خلاصۀ مثنوی (منتخبی از ابیات دفتر اول و دوم مثنوی که برای دانشجوهای مبتدی و دانش‌آموزان با شرح‌های سودمندی نوشته شده است.)

4. مآخذ قصص و تمثیل‌های مثنوی (این کتاب برای اولین بار در سال 1333ش. منتشر شد.)

5. تصحیح کلّیات شمس (فروزان­فر این کتاب را با همراهی دو تن از دوستانش به نام­های امیرحسین یزدگردی و حسین کریمان تصحیح کرد. این مجموعۀ ده جلدی  شامل غزلّ‌های مولانا، ترجیع‌بند­ها، رباعیّات و فهرست قافیّهها  به ترتیب حروف الفبا است.)

6.  تصحیح فیه‌ما‌فیه (این تصحیح در سال 1330ش. برای اولّین بار به چاپ رسید.)

7.  معارف بهاء ولد (این اثر تصحیح کتاب معارف پدر مولانا است.)

 

 2.  آثار بدیع الزّمان فروزان‌فر در زمینۀ زبان و ادبیّات فارسی:

37 عنوان اثر  شامل تألیف، تصحیح و ترجمه

106 عنوان مقاله و اشارات ( از کتاب‌های «مقاله­‌های فروزان­‌فر» و «از خاطر و خطّ استاد» گردآوری شده است.)

107 عنوان شعر که در دیوان فروزان­‌فر، چاپ 1382ش. گردآوری و منتشر شده است.

۴۱ عنوان رساله فوق لیسانس و دکتری با راهنمایی استاد تألیف شده است.

منابع:

رفعتی‌پور، علیرضا (1383ش.)، احوال و آثار بدیع­الزّمان فروزان­‌فر، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

زرّین­کوب، عبدالحسین (۱۳۷۵)، یاد استاد، مجلّۀ کلک، شماره ۷۳-۷۵، ص ۲۱۲.

فروزان­فر، بدیع‌­الزّمان (۱۳۵۵)، شرح مثنوی شریف، جلد ۱ و ۳، چاپ دوم، تهران: زوّار.

محقّق، مهدی (۱۳۹۰)، دو نسل تربیت شدۀ بدیع­‌الزّمان فروزان­‌فر، مجلّۀ بخارا، شماره ۸۴، یادنامۀ بدیع‌­الزّمان فروزان­‌فر، ص ۱۲۸.

مجلّۀ بخارا(۱۳۹۰)، شمارۀ ۸۴، یادنامۀ بدیع‌­الزّمان فروزان­‌فر

https://en.wikipedia.org/wiki/Badiozzaman_Forouzanfar 

 

برای مطالعۀ بیشتر مراجعه به سایت‌های زیر پیشنهاد می‌شود:

 https://books.google.com/books/.../Badiozzaman_Forouzanfar.html?i..

https://www.amazon.fr/Badiozzaman-Forouzanfar.../6132561617

www.parsagon.com/badiozzaman-forouzanfar-awards/

 

گردآورنده:

معصومه موسویان

اردیبهشت 1397