آن کاترین لمبتون

دکترای فلسفه و ادبیات،‌ تاریخ‌نگار، ایران‌شناس،‌کارشناس تاریخ ایران در دوره‌های سلجوقی ـ مغول ـ صفوی و قاجار،‌ پژوهشگر مسائل ایران،‌ کاردار سفارت انگلیس در تهران خلال سال‌های جنگ جهانی دوم،‌ پارسی‌دان برجستۀ انگلیسی.

ایران شناسی دربریتانیا

آن کاترین لمبتون C. A. Lambton   یا  Ann  Katherine  Swyford  Lambton

تولّد و درگذشت: ۸ فوریه  Feb ۱۹۱۲ م. ـ ۱۹ ژوئیه Jun ۲۰۰۸ م.

محلّ زندگی:‌ انگلستان-ایران (تهران Tehran)

سوابق تحصیلی و تدریس: خانم لمبتون تحصیلاتش را در رشتۀ زبان و ادبیّات فارسی در مدرسۀ مطالعات شرقی و آفریقائی وابسته به دانشگاه لندن فرا گرفت؛ سپس در سال ۱۹۳۹م. موفّق به کسب درجۀ دکتری فلسفه شد و بعد از اتمام تحصیلاتش به خدمت وزارت امور خارجه در‌آمد و برای مأموریت در ایران انتخاب شد و از اینجا بود که با زبان و فرهنگ مردم ایران به طور کامل آشنا شد و در لهجه‌هایی همچون لهجۀ تهرانی،‌ اصفهانی،‌ بختیاری،‌ ترکی و عربی تبحّر یافت.

پس از مراجعت به وطن در سال ۱۹۵۳م. به درجۀ دانشیاری و در سال ۱۹۵۴م. به مقام استادی ادبیّات فارسی دانشگاه لندن و به دنبال آن در همان سال موفّق به دریافت دکتری ادبیّات فارسی شد و تا سال ۱۹۷۹م. استاد زبان فارسی دانشگاه لندن بود. وی از چند دانشگاه، دکترای افتخاری دریافت کرد.

خانم لمبتون چهرۀ سرشناس دانشگاه علوم شرقی لندن در زمینۀ شرق‌شناسی و مطالعات اسلامی و تدریس زبان‌های شرقی بود و به خاطر مطالعات و سوابقش در مسائل ایران صاحب نظر شناخته می‌شد.

سابقۀ علمی و پژوهشی: کارهای خانم لمبتون بسیار دقیق و هدفمند بود و او برای کار تحقیقاتی‌اش به بازدیدهای میدانی می‌پرداخت. با مردم آنقدر هماهنگ زندگی می‌کرد و به قدری فارسی را با لهجه‌های متفاوت،‌ به خوبی صحبت می‌کرد که گاهی در خلال صحبت‌هایش تشخیص ایرانی یا انگلیسی بودن او مشکل می‌شد. در برخی از موارد برای به دست آوردن اطلاعات دقیق‌تر تا آنجا پیش می‌رفت که مانند بانوان ایرانی لباس می‌پوشید اما از تحقیقات ریز به ریزش دست نمی‌کشید. برای مثال مقاله‌ای که او دربارۀ قم نگاشته است بخشی که مربوط به حرم بود با وجود خطر احتمالی از جانب مردم برای ورود یک غیر مسلمان به حرم باز هم چادر به سر کرده و وارد حرم شده و همۀ جوانب آن را یادداشت کرده است. اما به نظر اکثر نویسندگان کارهای او حتّی تحقیقات و تألیفات او همه و همه جنبۀ سیاسی داشته است و این مورد را می‌توان از خلال تاریخ به خوبی درک کرد؛ به هر حال تحقیقات او ولو به نیّت سیاسی در حال حاضر ثمرۀ چندین و چند سالۀ‌ یک ایران‌شناس می‌باشد.

او در سال‌های ۱۹۳۹م. تا ۱۹۴۵م. وابستۀ مطبوعاتی سفارت انگلیس در تهران بود که کار اصلی‌اش مراقبت از روزنامه‌های ایرانی و نظارت بر اخبار مربوط به انگلستان در خواندن مطبوعات و تماس با روزنامه‌‌نگاران ایرانی و تهیّۀ فیلم‌های تبلیغاتی و ... بود.

وی رئیس کلّ‌ تبلیغات سفارت انگلیس (ویکتوری هاوس Victorian House یا خانۀ پیروزی) در  ایران بود و حتی با همکاری یک خاورشناس روسی روزنامه‌ای را به راه انداختند با مضمون ضدّ فاشیستی که بیانگر تلاش این دو قدرت بزرگ برای هدایت افکار عمومی در جهت سیاست‌هایشان بود و همکاری تا آنجا بود که در این کار پول از انگلیسی‌ها بود و کاغذ از شوروی‌ها!

آثار:

از مهمترین کارهای تألیفی او می‌توان به کتاب «مالک و زارع» اشاره کرد که وی با این کتابش شناخته می‌شود. او ۳ ماه قبل از ترک ایران همه روزه به کتابخانۀ ملّی می‌رفت تا بالأخره توانست این کتاب را بنویسد. این کتاب به بحث روابط بین مالک و زارع و بهره‌های مالکانۀ مالک از زارع و اطلاعات جامعۀ آن دوران می‌پردازد. مترجم این کتاب آقای منوچهر امیری این کتاب را به خاطر مطالبش در زمینۀ تاریخ ملکداری و ادارۀ عایدات ارضی از صدر اسلام تا آن دوران را یکی از مهم‌ترین فصول تاریخ اجتماعی ایران و تاریخ روابط بین مالک و زارع می‌داند. او این کتاب را کامل‌ترین کتاب دربارۀ املاک زراعی و مناسبات ارباب و دهقان می‌داند. اما در مقابل نظر ایشان برخی افراد هم هستند که اشکالاتی چند دربارۀ این کتاب عنوان کرده‌اند هم دربارۀ مطالب و هم در زمینۀ منابع؛‌ به عنوان مثال خانم سیمین فصیحی چندین صفحه از کتابش را به ذکر معایب دو کتاب خانم لمبتون اختصاص داده است؛‌ و حتی عنوان می‌کند که کتاب مالک و زارع مورد انتقاد شدید پطروشفسکی Mikhail Petrashevsky قرار گرفته است. وی معتقد است کتاب مالک و زارع و کتاب اصلاحات ارضی لمبتون کاملاً مورد پسند دولت انگلیس نگاشته شده است و مقامات انگلیسی با استفاده از اطلّاعات ارائه شده در این کتاب‌ها توانسته‌اند نقاط تفرقه را درک کنند و از آن به موقع بهره ببرند.  

کتاب مهمّ دیگر خانم لمبتون کتاب «اصلاحات ارضی در ایران» نام دارد که سه سال بعد بازگشت به وطنش (۱۹۹۶م. ـ‌ ۱۳۴۸ش.) آن را نگاشت. به گفتۀ خود لمبتون این کتاب حاصل سفرهای متعدّد وی در خلال سال‌‌های ۱۳۴۱ش. و ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۵ش. می‌باشد که به مناطقی رفته است که در آنها اصلاح ارضی شده یا در حال اجرا بوده است. و آن نتیجۀ گزارش مشاهدات این سفرها می‌باشد. مترجم این کتاب نیز آقای مهدی اسحاقیان در مقدّمۀ‌ خود یادآور می‌شود که این کتاب در واقع ادامۀ کتاب مالک و زارع و به عبارتی جلد دوم آن محسوب می‌شود. بررسی مشروح و مفصلّی از اجرای اصلاحات ارضی ایران طی سال‌های ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۵ش. از کلّ مناطق کشور جمع‌بندی شده است و به ندرت می‌توان در منابع فارسی چنین گزارش عینی و کامل را یافت. کتاب شامل یک مقدّمه و ۱۷ بخش و یک پی‌نوشت می‌باشد که همانطور که قبلاً‌ اشاره شد این کتاب هم مورد انتقاد برخی افراد مانند خانم فصیحی قرار گرفته است.

کتاب دیگر او بعد از بازگشتش «انجمن‌های سریّ‌ در مشروطیت» (1954م.) نام دارد.

او به همکاری با دانشگاه کمبریج نیز پرداخت و در نشر تاریخ ایران در خلال سال‌های ۱۹۶۰ ـ ۱۹۶۵م. شرکت کرد. او که استاد زبان و تاریخ و ادبیّات فارسی در دانشکدۀ مطالعات شرقی و آفریقایی لندن بود از جملۀ ناظران در این کار قرار گرفت؛‌ جلد پنجم تاریخ ایران که مربوط به دوران سلجوقیان و مغولان است و شامل فصول و اطلّاعات مهم در این زمینه می‌باشد از جمله کارهای نظارت لمبتون است. او در این زمینه تخصّص داشت و پایان نامۀ درجۀ دکترایش را به سازمان داخلی قلمرو سلجوقیان اختصاص داده است.

اما در زمینۀ‌ ادبیّات نیز او صاحب تألیفاتی همچون کتاب «دستور زبان فارسی» می‌باشد که در کمبریج در سال ۱۹۶۷م. انتشار یافت و در اغلب کشورها به عنوان کتاب آموزشی تدریس شد.

از مجموعۀ واژه‌نامه‌ها هم خانم لمبتون تألیفی دارد که در سال ۱۹۵۴م. در کمبریج به چاپ رسید. ویژگی و مزیّت واژه‌نامه این بود که او به دشواریِ برخی از مشتقّات و تصریف افعال به خصوص برای کارنوآموزانِ انگلیسی که زبان عربی نمی‌دانستند،‌ پی برده بود؛‌ لذا این واژه‌نامه را تأْلیف کرد که علاوه بر آنکه به فهم و درک معانی واژه‌ها و مشتقات و مصادر کمک می‌کرد به خواننده نیز در تشخیص ریشه‌های عربی و فارسی یاری می‌رساند.

او در سال ۱۳۲۲ش. از تهران به سمت اصفهان پیاده سفر کرد و در طی این مسافرت ۲۴ روزه ۲۷۰۰ صفحه گزارش تهیّه کرد که همۀ آنها به صورت کتاب خطّی مدون گردید.

از دیگر تألیفات او می‌توان به این موارد اشاره کرد:‌

سه لهجه از لهجه‌های ایرانی (۱۹۳۸م.)؛‌ ‌

تداوم و تحوّل در تاریخ میانۀ ایران (۱۳۵۱ش.) ترجمۀ یعقوب آژند؛

جامعۀ اسلامی در ایران (1351ش.) ترجمۀ حمید حمید؛

مبانی فلسفی جامعه‌شناسی در ایران (۱۳۵۶ش.) ترجمۀ حمید حمید؛

نظریۀ دولت در ایران (1359ش.) ترجمۀ چنگیز پهلوان؛

نگرشی بر جامعۀ اسلامی در ایران (1360ش.) ترجمۀ یعقوب آژند؛

سیری در تاریخ ایران بعد از اسلام (1363ش.) ترجمۀ یعقوب آژند؛

دولت و حکومت در اسلام (۱۳۸۵ش.) ترجمۀ محمّد مهدی فقیهی؛‌ این کتاب او نشان دهندۀ آگاهی او از سیر اندیشه‌های سیاسی در جهان اسلام است چراکه او از اولین جرقه‌های اختلاف نظر علما در امور کشورداری آغاز کرده و به بررسی تحوّلات بعدی با عنصر کلامی و اعتقادی در شکل‌گیری افکار سیاسی می‌پردازد.

نگرشی بر ایران عصر قاجار (۱۳۷۵ش.) ترجمۀ خانم سیمین فصیحی؛

تاریخ اسلام (۱۳۷۷ش.) ترجمۀ احمد آرام؛

اوضاع اجتماعی ایران در عهد قاجار (بیتا) ترجمۀ منیر برزین.

مقالات او نیز در زمینۀ پژوهشی در امور تاریخی، دیوانی، اجتماعی، مالی ایران است. از جملۀ آنها می‌توان به این موارد اشاره کرد:

ـ‌ شرحی دربارۀ قم (1948م.)؛ ‌دوسیورغال متعلّق به دورۀ‌ صفویه (1950م.)؛‌ جهانداری سنجر بنا به شرح و تفصیل عتبة الکتبة (1957م.)؛‌ جامعۀ اسلامی در ایران (1954م.)؛‌ اندیشه‌هایی دربارۀ آیین جهانداری از نظر ایرانیان (1956م.)؛ نصیحة الملوک و آیین شهریاری (1958م.)؛‌ تأثیر تمدّن غرب در ایران (1958م.)؛‌

از دیگر فعّالیت‌های علمی او ترجمۀ نهایی متن قرارداد کنسرسیوم نفتی در سال 1954م. بود. این متن را بعد از ترجمۀ فؤاد روحانی،‌ نمایندگان کنسرسیوم برای اینکه از ترجمۀ ایرانی‌ها اطمینان حاصل نمایند آن متن را به لمبتون دادند که در آن دوره استاد کرسی فارسی در لندن بود و او نیز آن را به صورت نهایی تدوین نمود. متن این قرارداد یکی از مفصل‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین و مشکل‌ترین متن قرارداد نفتی از نظر مفهومی تا آن زمان بود.

در نهایت به خاطر تمام تلاش‌ها و تحقیقات و بررسی‌ها که برای دولتش نیز نقش مهم و کلیدی داشت،‌ توانست در 7 دسامبر 1960م. مدال افتخارآمیز سرپرستی سایکس مموریال Sykes Memorial را کسب کند. همچنین دولت انگلیس به پاس خدماتش لقب «لیدی Lady » را به او عطا کرد.  

اگرچه نمی‌توان ارزش تحقیقات او را نادیده گرفت ولی حقیقتاً با بررسی تاریخ می‌توان پی برد که او در خیلی از امور سیاسی مانند خلع رضاشاه،‌ قحطی و بلوای نان در زمستان 1320ش.،‌ کودتای 28 مرداد 1332ش. و براندازی دولت مصدق،‌ رساندن اخبار ایران به بخش فارسی BBC و ... نقش به سزائی داشته است؛‌

او سرانجام در سن 96  سالگی در شهر نورتن برلن (Northern Berlan) در انگلستان در گذشت.

منابع:‌

ـ‌ طاهری،‌ ابوالقاسم (1352ش.). سیر فرهنگ ایران در بریتانیا یا تاریخ دویست سالۀ مطالعات ایرانی. سلسله انتشارات انجمن آثار ملی.

ـ  فصیحی، سیمین (1372ش.). جریان‌های اصلی تاریخنگاری در دورۀ پهلوی. مشهد: نشر نوند.

ـ لمپتون، آ.ک.س (1362ش.). مالک و زارع. ترجمۀ امیری، منوچهر. چاپ سوم. مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.

ـ لمبتون آ. س(1394ش.) اصلاحات ارضی در ایران (1340 ـ 1345ش.) ترجمۀ اسحاقیان، مهدی. تهران: انتشارات امیرکبیر.

- لمپتون، آ.ک.س (1385ش). دولت وحکومت در اسلام (سیری در نظریه سیاسی فقهای مسلمان از صدر اسلام تا اواخر فرن13)، ترجمه محمد مهدی فقیهی، تهران: نشر شفیعی

ـ مجلّۀ مطالعات تاریخی،‌ شمارۀ 19، زمستان 1386ش.

پیشنهاد برای مطالعۀ بیشتر:‌

- http://fa.m.wikipedia.org./wiki/آن ـ لمبتون

ـ‌ ماهنامۀ اندیشه و تاریخ سیاسی ایران (زمانه)، شمارۀ 43، فروردین 1385ش. سال پنجم.

ـ ترجمۀ مقالۀ شرحی دربارۀ قم و مقالاتی دربارۀ شخص خانم لمبتون و نظریّات او در سایت‌www. Noormags.ir  موجود است.

 

گرد آورنده : سمیه حکیمی

شهریور 1397