سیّد محمّد دبیر سیاقی

سیّد محمّد دبیر سیاقی Seyyed Mohammad Dabirsiaghi ادیب،‌ لغت‌شناس، شاعر،‌ پژوهشگر ادبی وتاریخی،‌ استاد ادبیات فارسی در داخل و خارج ایران، مصحّح متون قدیمی،‌ از یاران دیرینۀ دهخدا در تنظیم لغت‌نامۀ دهخدا و از سلسلۀ سادات حسینی است که از طرف پدری فرزند سید باقر فرزند سید سیاق دبیر سیاقی از خوشنویسان مشهور آن زمان، واز طرف مادری فرزند دختر میرزا آقاخان مستوفی فرزند میرزا ابوالقاسم ملاباشی از عالمان و مجتهدان دورۀ ناصری می‌باشد.

ایران شناسی درایران

سیّد محمّد دبیر سیاقی Seyyed Mohammad Dabirsiaghi  

تولّد و درگذشت: ۴ اسفند ۱۲۹۸ ش.،   16مهر ۱۳۹۷ش.

محلّ زندگی: ایران ( قزوین Qazvin  ـ‌ تهران Tehran)

سوابق تحصیلی و تدریس:

محمّد دبیر سیاقی در خاندانی فاضل و هنرشناس پرورش یافت. وی تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش در مدرسۀ امید (شاهپور) قزوین با معلّمانی چون سیّد محمود مشیری،‌ نصرت الله معینی،‌ میرزا تقی نوروزی و ... سپری کرد. پس از گرفتن دیپلم یک سال در فرهنگ قزوین در دبستان پهلوی و دبستان ۱۵ بهمن به تدریس حساب پرداخت و نیز در ادارۀ دفتر دبیرستان پهلوی مشغول به کار شد. در سال ۱۳۱۸ ش. وارد دانشگاه تهران شد و یک سال را در دانشکدۀ حقوق و پنج سال ( ۳ سال دورۀ لیسانس و ۲ سال دورۀ دکتری) را در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران با بهره‌مندی از اساتیدی همچون احمد بهمنیار،‌ سید کاظم عصار،‌بدیع الزمان فروزانفر،‌ ملک الشعراء بهار،‌ دکتر لطفعلی صورتگر،‌ فاضل تونی و ... گذراند؛ تا اینکه در سال ۱۳۲۴ ش. موّفق به اخذ درجۀ دکتری ادبیات فارسی از دانشگاه تهران شد.

وی مجموعاً ۴۵ سال به تدریس اشتغال داشت از جمله تدریس دستور زبان و متون فارسی در آموزشگاه عالی وزارت دارایی به مدت ۵ سال (از ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۵ ش.) و تدریس قانون مالیات بر درآمد در آبادان و خرمشهر؛‌ تدریس دستور زبان و متون فارسی در مدرسۀ حسابداری،‌ در مدرسۀ عالی ادبیّات و زبان خارجه،‌ در دانشکدۀ علوم و ارتباطات، در دانشگاه شهید بهشتی، در پژوهشکدۀ فرهنگ ایران، در دانشگاه تهران و تدریس شاهنامه در دانشگاه قزوین.

و همچنین تدریس دستور زبان و متون فارسی در دو مرحله به مدّت ۴ ماه در بخش فارسی دانشگاه پکن Beijing Normal University برای دانشجویان چینی و تاجیک؛ و در دو نوبت تدریس در بخش فارسی در دانشگاه عین الشمس مصر و سخنرانی در دانشگاه الأزهر و دانشگاه فؤاد اول قاهره دربارۀ مسائل مختلف ادبی و تاریخ ادبیات ایران.

سوابق علمی و پژوهشی:

بیش از ۷۰ سال از عمرش را صرف تصحیح و چاپ ونشر کرد و بیش از ۱۰۰ اثر در زمینه‌های مختلف ادبی،‌ تاریخی،‌ علمی، لغوی، جغرافیایی و کتب درسی و سفرنامه‌ها و ... از جمله کارهای پژوهشی او به شمار می‌آید.

وی همزمان با تحصیل در دورۀ کارشناسی وارد خدمت در ارگان‌های دولتی شد. در ادارۀ دارایی به عنوان کارمند آموزشی و از سال ۱۳۱۹ تا ۱۳۲۷ش. در خدماتی چون مأمور وصول مالیات در شعبۀ راه‌آهن تا انتقال به ادارۀ کل مالیات‌های مستقیم و سپس ریاست دفتر ادارۀ کل مالیات‌های مستقیم از سال ۱۳۲۷ تا ۱۳۵۳ش. و عضویت در کمیسیون‌های مالیاتی بدوی، ریاست ادارۀ قوانین پیشکاری دارایی تهران، ناظر بر انتصابات وزارتخانه، بازرس مخصوص کل در نظارت بر اعمال مأموران وصول مالیات و اعزام به کشور انگلستان طبق تصویب‌نامۀ هیئت دولت برای مطالعه در امور مالیاتی از فروردین تا پایان شهریور ۱۳۴۰ ش. به خدمت پرداخت؛ و در پایان سال ۱۳۵۳ ش. با داشتن ۳۴ سال خدمت بازنشست شد؛ وی به مدت دو سال در ادارۀ قوانین وزارت دارایی مدیریت مجلّۀ نشریۀ مالیات را بر عهده داشت و قوانین و مقررات مصوّب مالیاتی مورد عمل از سال ۱۲۹۶ تا ۱۳۴۴  ش. را به چاپ رساند.

ـ‌ بعد از دریافت دکترای ادبیات در سال ۱۳۲۵ ش. به عضویت انجمن بینالمللی ایرانشناسی درآمد و تا سال ۱۳۴۸ ش. سِمتِ دبیری انجمن را به عهده داشت و در این دوره در تألیف آئین‌نامه و کتاب جشن سده شرکت داشت.

ـ‌ به طور حتم یکی از مهمترین کارهای پژوهشی دکتر سیاقی،‌ همکاری با علّامۀ دهخدا برای تألیف لغت‌نامه‌اش بود که بعد از تصویب چاپ لغت‌نامه توسط مجلس، فضلایی مانند دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی به دهخدا پیوستند. وی مقارن با خدمت در وزارت دارایی از خرداد ۱۳۲۶ ش. به آنان پیوست و کار تحقیق گروهی آنان شکل گرفت و تا پایان درگذشت علّامه دهخدا به عنوان دستیار با ایشان در تهیّه و تنظیم چند حرف (حروف ض ـ ط ـ ظ ـ ژ ـ‌ ل) همکاری نمود و بعد از فوت علّامه مستقیماً تهیۀ قسمتی از حرف «د»  و حرف «پ» را به عهده داشت.

برای تألیف این لغت‌نامه، دکتر سیاقی ۹ سال با علامۀ دهخدا و بعد از او ۱۱ سال با دکتر محمد معین و حدود ۴۲ سال با دکتر سید جعفر شهیدی در لغت‌نامۀ دهخدا برای اتمام تألیف و چاپ آن با هم همکاری کردند. تلاش‌های بی‌شائبۀ دکتر سیاقی در به پایان رساندن مجموعۀ لغت‌نامۀ دهخدا بر اهل فن پوشیده نیست چرا که علاوه بر تألیف و تنظیم قسمت‌های زیادی از آن لغت‌نامه،‌ مقدّمۀ آن نیز به کوشش و قلم ایشان در مجلدی مستقل منتشر شده است که بیانگر همین مطلب است. لغت‌نامۀ دهخدا در سال ۱۳۵۹ ش. به اتمام رسید که برای بار اول در سال ۱۳۱۳ ش. به کوشش دکتر محمد معین و سال‌ها بعد به کوشش دکتر دبیر سیاقی به چاپ رسید.

ـ اما بعد از چاپ لغت‌نامۀ دهخدا با مقدماتی که از سال ۱۳۵۴ ش. فراهم شده بود کار بزرگ پژوهشی دکتر سیاقی رقم خورد که با آگاهی کامل از تمام کاستی‌ها و نقایص موجود در لغت‌نامۀ دهخدا طرح تألیف لغت‌نامۀ بزرگ فارسی را ارائه نمود و سرانجام توانست با تصویب دانشگاه تهران در سال ۱۳۶۰ ش. این پیشنهاد را عملی سازد و اجرای این طرح بزرگ را با تکیه بر اندوختۀ تجربیاتش و همکاری جمعی از یارانش آغاز کند و طولی نکشید که خود، تمام حرف «آ» و قسمتی از حرف «الف» را تألیف کرد. اما گذر زمان گاهی باعث کند شدن روند کار و یا کوچک شدن جمع یاران و محققین می‌شد تا اینکه در سال ۱۳۸۰ ش. با پیوستن نیروهای جوان به اساتید بازمانده همچون دکتر دبیر سیاقی،‌ دکتر شهیدی،‌دکتر احمدی، استاد شایسته، و ... روح تازه ای در تألیف دمیده شد و اینک با تکیه بر قواعد و اصول و ضوابط از این لغت‌نامۀ عظیم ۱۷ بخش تألیف شده و بخش‌های دیگر آن در دست تألیف می‌باشد.

از دیگر فعالیت‌های علمی و پژوهشی دکتر دبیر سیاقی می‌توان به این موارد اشاره کرد:

ـ‌ عضو هیئت علمی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی از سال ۱۳۵۷ ش.

ـ  عضو هیئت تحریریۀ مجلّۀ «پیک نور» در دانشگاه پیام نور تهران از سال اول بهار ۱۳۸۳ ش. تا سال هفتم بهار ۱۳۸۸ ش.

ـ همکاری با مجلّۀ «دانشنامۀ ایران و اسلام» در تهیۀ مطالب دقیق و فشرده برای عناوینی از حروف آ‌ ـ الف ـ‌ ب.

ـ‌ همکاری با دایرة المعارف ایرانیکا Iranicaکه تحت نظر دکتر یارشاطر در نیویورک به انگلیسی چاپ می‌شود و تهیۀ مطالبی از حروف A و B که توسط دانشمندی به انگلیسی ترجمه می‌شد.

ـ مقالات تحریر شده در زمینه‌های گوناگون ادبی و تاریخی و علمی.

ـ سخنرانی‌‌های متعدّد دربارۀ مسائل و مباحث ادبی و لغوی و تاریخی در دانشگاه‌‌های کلن آلمان Cologne ، دهلی Delhi ، نیویورک New York ، چین در خارج ایران و دانشگاه‌های تهران، مشهد، کرمان و قزوین در داخل ایران.

ـ جلسات هفتگی روزهای چهارشنبه و قرائت شاهنامه به مدت ۵ سال، منظومۀ ویس و رامین، بوستان سعدی،‌ تاریخ بیهقی و‌ چهار مقاله و ... .

در پایان برخی از این جلسات وقتی سخن از نویسنده یا شاعر صد سالۀ اخیر می‌شد دکتر سیاقی اطّلاعات تاریخی و تجربۀ دیدار خود را با آنان بیان می‌کرد و در واقع بکرترین و به نوعی بهترین تاریخ شفاهی از این جلسات نصیب حضار می‌شد.

ـ صاحب جایزۀ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار در سال ۱۳۷۰ ش.

آثار سید محمد دبیر سیاقی:

دبیر سیاقی بیش از ۴۰ اثر تألیفی و ۹۰ اثر تصحیح و گردآوری و ۱۰۰ مقاله در موضوعات ادبی و لغوی و تاریخی و علمی تألیف و منتشر کرد که برخی از مهمترین آن‌ها «سلطان جلال الدین خوارزمشاه»،‌ «گنج باز یافته»، «رگ رگی از آب شیرین و آب شور»، «سبدی پر میوه انبانی پر دانه و طبقی پر صفی» و ... است و از جمله آثار تصحیح شده یا گرد آوری شدۀ ایشان می‌توان به «فرهنگ آننداراج»، «نزهة القلوب»، «دیوان منوچهری»، «دیوان دقیقی»، «دیوان عنصری»، «شاهنامه فردوسی»،‌ «فرهنگ سروری»، «تصحیح لغت فرس اسدی طوسی»، «مقالات دهخدا»، «گزیدۀ تاریخ بیهقی»، «سفرنامۀ ناصر خسرو با حواشی و تعلیقات و اعلام تاریخی و جغرافیایی»،‌ «ره‌آورد سفر (گزیدۀ سفر ناصر خسرو)»، «‌زندگی‌نامۀ فردوسی و سرگذشت شاهنامه»، «جامع التواریخ»، «الادیان»، «دیوان لغات ترک»، و ... اشاره کرد. البته آثار تصحیحی ایشان همانند آثار تألیفی ایشان دارای مقام و اهمیّت به سزائی می‌باشد برای نمونه  کتاب «نزهة القلوب» که جزء نفیس‌ترین کتب قرن ۸ ق. دربارۀ شهرهای ایران و اثر حمد‌الله مستوفی است، دکتر سیاقی با تکیه بر چاپ لسترنج Guy le Strange و بهره جستن از سه نسخۀ دیگر به  تصحیح بخش جغرافیایی بلاد پرداخته و با اصلاح اشتباه‌های نسخۀ هند و نسخۀ چاپ لسترنج کامل‌ترین و صحیح‌ترین نمونه آن را در سال ۱۳۳۶ ش. منتشر کرد.

مجلّۀ بخارا فصلی را به دکتر سید محمّد دبیر سیاقی اختصاص داده است که در آن به طور کامل زندگی‌نامه و خودنوشت استاد دبیر سیاقی،‌ نامه‌ها،‌ یادداشت‌ها،‌ گزارشات و‌ چند نمونه شعر از ایشان به تحریر در آمده است و در بخشی جداگانه به قلم احسان اکبری آثار و کتابشناسی ایشان ذکر شده است که دارای اهمّیت است.

منابع:

ـ‌ سید جوادی،‌کمال، دبیر ادیب یادنامۀ دبیر سیاقی (1376 ش.). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

ـ‌ نور محمدی، مهدی، مشاهیر قزوین (1389 ش.). بی‌جا. نشر سایه گستر.

ـ مجلّۀ‌ بخارا، شمارۀ 117،‌فروردین و اردیبهشت 1396.

https://fa.wikipedia.org/wiki/محمد_دبیرسیاقی

 

 

 

منابع برای مطالعۀ بیشتر :

https://www.noormags.ir/view/fa/creator/74563/سید_محمد_دبیرسیاقی

www.ensani.ir/fa/44116/profile.aspx

http://mtif.org/person/41456/ دکتر-سید-محمد-دبیر-سیاقی-قزوینی

http://www.drdabirsiaghi.com/fa/News/List/ آثار-دکتر-دبیرسیاقی

https://books.google.com/books?isbn=8090579108

گردآورنده:

سمیه حکیمی

شهریور 1397ش.